I mundìn dal Ludsàn e le capagne in Lümlìna...
LA VIEOLETTURA DEL RACCONTO

Racconti di vita tra Vori, Sena... e il Pavese

Sabàt 7 e dumìnca 8 ad mars par la “Festa delle donne” in municìpi a Vori ga sarà “Echi di risaia”: tanti futugrafii sui mundìn dal Ludsàn. N’èvi parlàd trent’ani fa in dal libar “La Storia di Orio Litta” cun dù “fiöl” dal 1921 che da giùn ièru andai a mundà ‘l riš a Lumlìna. Ma val la pena parlànu amò, parché l’è la storia di nosti paiši, di mam e di non che n’an cresüd.

. Il dialetto sul "Cittadino" W le mondine!

A Lümlìna cun Sabèla “la giavaréla”

In di ani Trenta da Vori e da Sena setanta o utanta don i ciapèvu al treno o la curiéra e indèvu a Lümlìna a mundà ‘l ris. A Pavia, apéna šù dal treno una trumbéta la cumincèva a parlà: “Tutti a sala ristoro!”. Ai don i ga dèvu da böu un brišinìn ad “pisa d’ašu”, cume la ma cuntàd Isabella Donati, parché l’èra na roba colda mè la pisa. Nisün ghèva i vališ, parché ièru puvréti mè la’lsìa, alùra i don i ciapèvu i casét ad legn e i sachi bianchi par met indrén chi quàtar rob ch’ièvu purtàd adré. Pö i saltèvu sü la curiéra e i ‘ndèvu a Terno, a Casina di Risi e a Malpaga visìn a Lomello, o a Semiana, a Gropello Cairoli. Sabèla l’è ‘ndài anca a Ottobiano arent a Murtara. «La cušinera l’èra Albina e la capa l’èra Suterìna. A Terno gh’èra gnent, gnanca i gabinèti. Rivèvam ad not, na tuchèva cur nel paiè a ciapà al sach, al paiòn, impienìl cun la paia e ‘ndà sü a ciapà al post. Sa sentìva vušà: ciapa al post arent a mi neh? Ciapa al post arent a mi! Andém su la casina e gh’èra no gnanca i brandìn». Quand la curiéra la traversèva al Tišìn tanti don i cridèvu. Gh’èra di fiulét ad quatorš’ani cun don da cinquant’ani.

‘Ngiulèta “la bastèra”

Angela Moiraghi l’èra vüna da quei che a quatordš’ani la laurèva quaranta dì par purtà a cà dušént franchi. A Olivano Lomellina i fèvu vot ur al dì e pö amò dù ur da un oltar padròn par met in sacocia un qualcuslìna ad pü. Sa cumincèva a mundà al riš al vint ad mag e par san Pedar al laurà al gh’èva da es finìd. ‘Ngiulèta la ma cuntàd: »A Casìna Galbarini sèram pusè d’utanta don ad Vori, durmivam in di stansòn, sui granè, sui leti ad legn e i materasi ad paia. Al materàs al gh’èva la paia dl’an prima e mi una not o sentüd mövas un quaicòs: i bisi ièvu fai indrén un nin! I don ièru tüti giùn e i partivu sensa gnent in sacocia parché ad soldi a g-n’èra no, alùra al padròn al ga dèva un acünt: ma a la fin ta ciapèvi meno di oltar, alùra laurèvam anca la duminca da un particular che al paghèva sübat. La giurnàda la finiva a quatr’ur dal dubàs e ‘ndèvam a lavas in dal fos. Tüti i dì rüèva al minestròn, a la dumìnca pastina e carn a lès cun un bicer ad vin. Dopu la mesa ‘ndèvam a balà in paiš in dal salòn due gh’èra un gramofono che sunèva, o giughèvam a bandiera. Mi gh’èvi al murùš che da Vori al ruèva a truàm in machina, su una “Balilla” cun Pesòn, Vitòri ad Custantìn e Batistìn ad virgula. Bruno al bastè, che pö l’è diventàd al mè om, al ma purtàd un salàm da mangià, parchè l’èra al temp ad guèra e partivam cun quasi gnent. Quand ièn turnàdi indrè, la machina l’è finida in d’un fos, i s’èn salvàdi par miràcul: pensa, a mumenti perdèvi al muruš!» Gò dumandàd se la fares amò cla vita lì: «Sì, si ma tirarésu via i ani, mi andarési amò vulentéra a Lumlìna».

Rosanna a mundà al riš da Celestòn Vignati

Rosanna Lambri l’è dal trentaseš e la ricorda ben chi tempi là. «Stèvi a la Malpaghìna e a sedš’ani son andai cun i don ad Vori. Sem saltàdi sü un camion in trenta fin dopu Melegnan, la capa l’èra ‘Ngiulìna, la mama d’ Angelo “giulìn”. L’an dopu son andai a Lumlìna cun una squadra ad Sena, la capa l’èra Nucenta: so fiöla Angela dopu la spušàd mè fradél Renso. E in autüm cun Maria “la savatìna” andèvi a la Curt da Vignati a dagh una man ai omi che taièva al riš. L’èra un laurà dür, al riš al spunšèva i braši e i omi na fèvu laurà da mat. A Lumlìna un padròn al m’èva dugiàd, al ma fèva fa i laurà pusè legéri e i oltar don ièru geluše. Al ma dì se a la sira andèvi föra cun lü. Ma mi a vot ur son andai in let. Al dì dopu al ma dumandàd parché son andai no föra e mi gò dì: mi son una fiuletìna e lü l’è un om. Tal sé, gh’èra da pensà no ben».

I rišér ad Sena e ad Vori

In dla nosta Basa gh’èra tanti rišèr. A Sena i terén vèr la Mariàna i sa ciamevu “i riši” e in ver Cà di Titìn gh’èra la prima rišèra e la secunda rišèra ad Marèli.

A la Curt e a la Vila a Vori, l’èra tüta una rišèra. Dal ’49 al ’67 dai 100 ai 180 don i laurèvu da Primo Riva a la “Cantarana”, da Curti ai “Paradisi”, da Luigi Zanoni a “la Vila”, da Giovanni Soresi a “l’Infern”, da Pietro Vignati a la Curt. In dal 1955 Pietro Croce, Mario Zanelletti, Giovanni Zanelletti, Natale Abbà, Achille Cavalloni, Antonio Boriani, Edoardo Cesari e Mario Curti in stagiòn i ghèvu suta 132 don e tri omi. Gh’èra mundìn che gh’èva püsè ad sesant’ani, cume Caterina Donati, Caterina Granata, Domenica Porzio; e fiulét ad quindš’ani cume Ermelinda Modesti. Luigina Piazzoli e Angela Fiorani ièru i cap dla squadra. In dal ’59, Rosa Cremaschi l’èva bèle fai vint campagn da mundariš, Pierina Carelli dašdòt, Maria Omini, Maria Vignola, Giuseppina Bastia, Rosalinda Franchi, Maria Carelli daršèt. Maria Piria ad Sena la fai vint campagn. L’an dopu al culucamént gh’èra 41 mundin. Luigia Lazzari, Maria Luisa Staffieri, Renata Colnaghi e Luigia Marzi i gh’èvu dai quindaš ai daršèt ani. In dal ‘’65 al “Filandòn” a Vori a mundà e piantà al riš laurèva Isabella Donati, Carla Vignati, Giuseppa Berselli, Giuseppina Gatti e Giromina Bolis. E sül libar gh’èra anca Rosanna Lambri e Giuseppina Malusardi: l’èra al 1967. E dopu stop. Adès, dopu avè savüd tüti chi rob chi sül riš e süi mundìn, l’é ùra da fal cöš: dumìnca dišnà a Vori a šeš ùr ga sarà prùnti un bél rišutìn! W le mundìne!

© RIPRODUZIONE RISERVATA