La mort l’è na livéla e a la fin sém tüti istés

Che sudisfasiòn per mi e per i amànti del dialèt tàme viàltri che légì sémpor i artìculi che scrivém sül “Cittadino”!

Una prufesurésa del liceo classico l’à fài scrìu e stüdià in dialèt ludeŝàn la puéŝìa “A livella” de Totò, Antonio De Curtis, famùŝ atur e poéta. Pensè, ùltra al latìn e al gréco, i giùni i àn cunusüd el nost dialèt, la lingua dei nostri padri.

La livella l’è un strümént che se dröva, per eŝémpi in edilìsia, per cuntrulà che un mür el sìa a piùmb, cioè bel drit. N’la so puéŝìa Totò l’à vursüd significà che tüti sém istés de frunt a la mort. La mort la livéla tüti, la tìra tüti pàri. Sü la so tùmba nel cimitér de Napuli l’à fài no stampà ‘na fràŝe impurtànt, ma la puéŝìa “A livella”.

V’la scrìvi, p’rò sicùme l’è lùnga, ò duüd scurtàla un po’. Legèla e güstèla in tüta la so belèsa.

LA LIVÈLA (in dialèt ludeŝàn)

Ogni an, el düϋnuémbor, gh’è l’üŝànsa

p’ri Mòrti d’andà al cimitéri.

Ogni an, puntualmént, nel dì

de ch’la dulurùŝa ricurénsa chì,

ànca mi ghe vò e méti di fiùri

sϋl lòcul de màrmu de ŝìa Vincénsa.

St’an m’è capitàd n’aventüra...

Èl fàtto l’è quést, stèm a sént:

l’èra quàŝì l’ùra da sarà sü,

mi, chiét chiét, sèri adré a’ndà föra

guardàndo quàlche tùmba.

“Chi dorm in pàŝ el nòbil marchéŝ

signùr de Rovìgo e de Belùno,

curagiuŝ eròe de mìla imprése,

mort el vùndos mag del ‘31”

Gh’è el stéma cun la curùna sùra a tüt

sùta n’a crùŝ e lampadìne;

tri màsi de ròŝe cun la lìsta a lüt,

candìl, candilòti e séŝ lümìn.

Pròpi viŝìn a la tùmba de chèl siùr chi

ghe stèva un’àltra tùmba picinìna,

bandunàda, sénsa gnànca un fiùr;

per ségn apéna ‘na cruŝìna.

Sùra la cruŝ apéna se legèva:

“Esposito Gennaro, spasìn”.

A guardàla che péna me fèva

chèl mort chi sénsa gnànca un lümìn!

Tüt d’un bot, che védi da luntàna?

Du ùmbor i vegnèvun viŝìn a mi.

Son dersedàd, dòrmi o l’è fantaŝìa?

Àltor che fantaŝìa; l’èra el Marchéŝ,

l’àltor certamént don Genar,

el spasìn mort purét.

I èrun viŝìn a mi quàŝi ‘na spàna

quànd el Marchéŝ el s’è fermàd de culp,

el se vòlta e, chiét chiét,

l’à dì a don Genàr: “Giuinòt!

Da vü vurarési savé , vil carògna,

tàme i pudüd fàu seplì

viŝìn a mi che son blaŝunàd!

El vost cadàvor el ‘ndèva sì seplìd

ma nel rüd!

“Siùr Marchéŝ, l’è no cùlpa mìa,

mi v’avarési mài fài chl’intòrt chi;

l’è stài la me dòna a fà ch’la stüpidàda chi,

mi che ròba püdèvi fà se sèri mort?

Se füdési viù ve farési cuntént,

ciaparési la caséta cun i me quàt’r os

e pròpi sübot ‘ndarési indrén a n’àltra büŝa.

“E che ròba te spèti, oh disgrasiàd?

Se füdési no un nòbil avarési bèle druàd la viulénsa”

“Fam véd.

A dì la verità, marchéŝ, me son stüfàd

da sentòt; e se pèrdi la pasiénsa

me deŝménteghi da és mort e i èn bastunàd!

Ma chi te crédi da és?

Chi indrén, tel vöri capìl che sém

tüti istés?

Te sé mort e mort son ànca mi;

ognün l’è tàme l’è nasüd”.

“Brüt porch! Cùme te se perméti

da paragunàt a mi ?

“Ti te starè chi a Nadàl, Pasqua e Epifania!

Te vöri capì che t’ sé amò malàd de fantaŝìa?

La mort l’è ‘na livèla

Un re, un magistràd, un grand’om

pasàd ch’èl cancèl chi el gh’à da capì

ch’la pèrs tüt, la vìta e ànca el num,

ti te gnamò fài chèl cünt chi?

Perciò, ‘scùltom, fà no el sücòn,

sùportom viŝìn, che ròba te impòrta?

Chi paiasàd chi i a fan apéna quéi che vìu:

nüm sém séri . Nüm sém morti!”

***********************************

Vèla piaŝüda? Àltor che tànti discursòn! Di volt se credém chissà chi, se dém un po’ de dassü, ma la verità l’è quésta: sém tüti istès, la mort la ne livéla.

Imparémol nüm e sperém che la impàrun ànca i “potenti” ch’i crédun d’avègh in man el mund.

n

DIZIONARIETTO

Büŝa: buca, tomba

Deŝmentèghi: dimentico

Dersedàd: sveglio

Das del dassü: darsi delle arie

Duüd: dovuto

Giuinòt: giovanotto

Gnànca: nemmeno

Paiasàd: pagliacciate

Rüd: spazzatura

Sarà sü: chiudere

Spasìn: netturbino (operatore ecologico)